منابع تحقیقاتی برای نگارش مقاله مطالعه موردی بهکارگیری شاخص فقر آبی درمقیاس محلی در خصوص حوضه آبریز زهره ... |
![]() |
شکل ۴-۵-۱ سرانه خانگی ۵۳
شکل۴-۵- ۲ سرانه صنعت ۵۴
شکل۴-۵-۳ سرانه کشاورزی ۵۵
شکل۴-۵-۴ مولفه مصرف ۵۶
شکل ۴-۵-۵ محیط زیست ……………………………………………………………………………………………………………………………۵۸
فصل اول
کلیات طرح
۱-۱- بیان مساله
تاکنون شاخصها و مدلهای متعددی برای سنجش وضعیت آب کشورها به کار گرفته شده است از جمله میتوان به شاخص فالکن[۱]، شاخص تنش آب هیدرولوژی[۲]، شاخص کمبود آب اجتماعی[۳] و شاخص فقر آبی ((WPI اشاره کرد.هدف از استفاده این شاخصها،سنجش میزان پایداری بخش آب است. هر چند شاخصهای فوق از هدف یکسانی برخوردارند، اما نگرش آنها در ارزیابی متفاوت است.از این، شاخصها میتوان برای آگاه سازی قشر وسیعتری از جامعه در رابطه با پیشرفت وضعیت پایداری استفاده کرد.
مسایل مربوط به یکپارچه شدن مدیریت منابع آب که شامل منابع آب و تقاضا، کاهش فقر و افزایش توان امرار معاش، استفاده از زمینهای کشاورزی، و مسایل مربوط به محیط زیست مانند فرسایش و حفظ جنگلها میشود مواردی ضروری هستند که میتوانند بهعنوان پایهای برای توسعه برنامههای بهبود منابع آب مورد استفاده قرار گیرند و چگونگی تاثیراین مسایل برای نسل حال حاضر وآینده را توضیح دهند (Jakeman et al.2005) .
برای رسیدگی مسایل پیچیده و مبهم مربوط به آب احتساب محیط زیست معیارهای اجتماعی و اقتصادی حیاتی هستند. (Loucks And Gladwell, 1999). ازاین رو دراین تحیق WPI که ابزاری برای ارزیابی یکپارچه از استرس و کمبود آب ارتباط برآوردهای فیزیکی دسترسی به آب با متغییرهای اجتماعی و اقتصادی است بررسی شده است.
در فصل اول کلیات طرح شامل معرفی منطقه موردمطالعه اهداف واهمیت وضرورت تحقیق توضیح داده شده است. در فصل دوم به مطالعات نظری و پیشینه انواع شاخص ها وشاخص فقر آبی پرداخته شده است
در فصل سوم متدولوژی وشاخص فقر آبی به همراه جداول آن در حوضه مورد مطالعه آورده شده است.
در فصل چهارم معرفی نرم افزار Arc GIS و محدوده بندی با استفاده ازاین نرم افزار توضیح داده شده است. در فصل پنجم نتایج حاصل از بررسیهای انجام شده با شاخص فقر آبی در حوضه مورد مطالعه مورد بررسی قرار گرفته ودر انتها جمعبندی نتایج بدست آمده و پیشنهاداتی برای ادامه تحقیق آورده شده است.
۱-۲-اهداف تحقیق
هدف نهایی از انجاماین پژوهش بررسی و ارزیابی بخش آب حوضه آبریز زهره جهت نقاط ضعف و قوت آن است. دستاوردهای حاصل ازاین تحقیق نیز عبارتاند از:
ارائه ساختاری ثابت به منظور ارزیابی مستمر در بخش آب، نظارت پیوسته بر عملکرد و کنترل نقاط ضعف و قوت آن؛ بررسی وضعیت کنونی بخش آب حوضه زهره از جنبههای مختلف در برابر با عملکرد گذشتهاین بخش، همچنین مقایسه آن با وضعیت عملکردی بخش آب در سایر حوضههای مشابه است.
- شناسایی پتانسیلهای توسعه حوضه زهره از منظر منابعآب
۱-۳-اهمیت موضوع تحقیق و انگیزش آن
مقایسه نحوه مدیریت منابع آب درکشور با استاندارهای جهانی نشان میدهد که مدیریت منابع و ذخایرآب کشورکه کالایی استراتژیک محسوب میشود، بسیار ضعیف است. طبق آمارهای وزارت نیرو درکشوراز۱۳۰میلیارد مترمکعب پتانسیل سالانه آب تجدید شونده ۹۲ درصد دربخش کشاورزی، ۶ درصد در بخش شرب شهری و روستایی و تنها ۲ درصد دربخش صنعت مصرف میشود درشرایطی که طبق میانگین جهانی سهم کشاورزی از پتانسیل منابع آب تجدید شونده ۷۰ درصد، سهم مصرف ۸ درصد و سهم صنعت ۲۲ درصد است. از جمله دلایل پیامدهای نامطلوب در بخش آب پدیدههای طبیعی خشکسالی
محدودیت ذاتی منابع آب، زمینه را برای بروز خشکسالیهای شدید در بخشهایی از کشور بیشتر کرده است. خشکسالی پدیدهای غیرطبیعی نیست، اما ابعاد و اثرات تخریبی آن به نسبت شدت و موقعیت جغرافیایی متفاوت است. کشور ما یک دوره خشکسالی اقلیمیدارد که غالباً در دورههای ۱۰ و ۳۰ ساله اتقاق میافتد و جلوگیری از آن در دست ما نیست، اما باید با پیامدهای خشکسالی مقابله نمود. مقابله با پیامدهای خشکسالی زمانی موفق است که با پیشبینی و برنامهریزی دورههای خشکسالی وایجاد ظرفیتهای لازم ، هم در بعد تأمین و هم در بعد مصرف با روشی پایدار به عبور از دوره خشکسالی نایل آئیم.
▪ متقاضیان
بعد از محدودیت ذاتی منابع آب که چالش عظیمیاست، مصرفکنندگان نیز چالش بزرگتری را به وجود میآورند. کمیت و کیفیت مصرف، رقابت در مصرف، عدم تعادل در شیوههای استفاده و صدمهای که ازاین حیث به منابع آب و نهایتاً محیط زیست وارد میآید، نیاز به برنامهریزی و مدیریت اصولی در کاهش تبعات و اثرات آن دارد. از جمله مصرفکنندگان مهم، بخش کشاورزی است که در سال ۱۳۸۰ نیاز آبی خود را به میزان ۴۶ در صد از آبهای سطحی و ۵۴ در صد از آبهای زیرزمینی تأمین کرده است.
▪ کاهش کیفیت منابع آب
منابع آب در اثر بهرهبرداری و استفاده بیرویه همواره در معرض آلودگی و یا کاهش کیفیت بوده است. مصرف روبه رشد در تمامیعرصههای مصرف اعم از شرب، صنعت، خدمات و کشاورزی پیامدهای تغییر و کاهش کیفیت را به دنبال دارند. در حال حاضر حدود ۲۹ میلیاردمترمکعب از پسابهای کشاورزی ، شهری و صنعتی کنترل نشده وجود دارد که خطر بالقوهای برای کاهش کیفیت منابع آب است و پیشبینی میشود این روند در سال ۱۴۰۰ به حدود ۴۰ میلیارد مترمکعب برسد. تبعات کاهش کیفیت و آلودگی منابع آب باعث شیوع بیماریهای مختلف است.
بنابراین به منظور بهبود و ارتقاء عملکرد بخش آب کشور و استفاده بهینه از منابع آب موجود، باید عملکرد این صنعت بطور مستمر ارزیابی شده و نقاط قوت و ضعف آن مشخص شود تا در صورت لزوم اقدامات لازم در جهت افزایش کارایی عملکرد آن انجام شود.
۱-۴- سوالات و فرضیههای تحقیق
سوالات تحقیق
- در حوضه آبریز کمتر توسعه یافته مانند حوضه آبریز زهره چگونه میتوان وضعیت بخش آب را از جنبههای مختلف مانند منابع، مصارف، دسترسی، ظرفیت و محیط زیست ارزیابی کرد؟
- برای سنجش عملکرد سیستماینگونه حوضهها چگونه شاخصهای ارزیابی را میتوان تجمیع کرد؟
فرضیه تحقیق
شاخص فقر آبی ار پنج محور اصلی تشکیل شده است.این محورها عبارتند از: منابع، دسترسی، ظرفیت، مصرف، محیط زیست. در محور منابع، معمولا منابع آب داخلی و خارجی یعنی آبهای ورودی به داخل منطقه در نظر گرفته میشود. دراین تحقیق، بارندگی به عنوان آبهای داخلی و آبهای ورودی از حوضههای مجاور به زیر حوضه بعنوان آبهای خارجی در نظر گرفته میشود. حجم آبهای زیر زمینی نیز از دیگر پارامترهای مهم به شمار میآید. در محور دسترسی سه زیر معیار در نظر گرفته میشود. که شامل آب آشامیدنی بهداشتی، فاضلاب بهداشتی و زمینهای قابل کشت میشود. پارامترهای مذکور از طریق آمار و اطلاعات موجود قابل محاسبه است. برای محور ظرفیت، که نقش توسعه انسانی در آن بسیار پر رنگ است، معیارهای سرانه ذخیره آب و سرانه زمینهای کشاورزی مدرن باید محاسبه گردد. محاسبه سرانه ذخیره آب، حجم مخازن احداثی در زیر حوضه در نظر گرفته میشود. البته حجم آب دریاچهها نیز میتواند در نظر گرفته شود. مساحت زمینهای کشاورزی و استفاده از سیستم کشاورزی مدرن نیز از دیگر معیارهایاین محور به حساب میآیند. در مفهوم ظرفیت بمعنای وجود زیر ساختها جهت بهره برداری از منابع آب منطقه، اهمیت ویژهای دارد. در بخش مصرف نیز معیار آب شرب، بهداشت، صنعت و کشاورزی در نظر گرفته شده است. و در هر مورد باید سرانه آب مربوطه محاسبه گردد. درخصوص محور محیط زیست شاخص پایداری محیط زیست، معیار اصلی است و برای محاسبه آن، شاخص کیفیت، شاخصهای کیفیت، تنش آبی و تنوع زیست محیطی، ملاک قرار میگیرد.
۱-۵- قلمرو تحقیق
حوضه آبریز رودخانههای جراحی-زهره در دامنههای جنوبی زاگرس میانی واقع شده واز دو زیر حوضه مستقل و جدا از یکدیگر که در مجاورت هم واقع شدهاند تشکیل شده گردیده وبه دلیل شباهتهایی که به هم دارند در قالب یک واحد دیده شده است قسمت غربی حوضه در استان خوزستان قسمت میانی در استانهای خوزستان و کهکیلویه وبویر احمد و قسمت شرقی در استان فارس واقع شده است در تقسیمبندیهای دفتر مطالعات پایه منابع آب حوضه آبریز جراحی زهره چهارمین حوضه ازحوضه دوم مطالعاتی (خلیج فارس) بوده وبا کد ۲۴ مشخص است.
۳مجموع مساحتاین حوضه ۴۰۷۸۸ کیلومتر مربع است که۱۸۶۴۴ کیلومتر مربع آن یا معادل ۷/۴۵درصد آن را مناطق کوهستانی و ۲۲۱۴۴ کیلومتر مربع معادل ۳ /۵۴ درصد آن را دشت و کوهپایه تشکیل میدهد.
شهرهای بهبهان، شادگان، رامشیر، رامهرمز، هفتگل، باغ ملک، اردکان فارس، نور آباد ممسنی، دوگنبدان هندیجان ودهدشت دراین حوضه قرار دارند.این حوضه آبریز با ۴۰۷۸۸ کیلومتر مربع مساحت یکی از حوضههای آبریز درجه دو سی گانه کشور را تشکیل میدهد که بخشهایی از استانهای فارس، خوزستان و کهکیلویه و بویر احمد را در بر میگیرد. حوضه آبریز مورد مطالعه، با توجه به آبریز رودخانههای موجود در آن و ویژگیهای هیدروژئولوژیکی به ۲۴ محدوده مطالعاتی به نامهای شادگان، رامهرمز، دالون-میداوود، و باغ ملک ، صیدون، جایزان، بهبهان ، تخت دراز، هندیجان، زیدون، لیشتر ، دو گنبدان-چهاربیشه، خیر آباد ، سرپری، دهدشت، شاه بهرام، امام زاده جعفر، دشت رستم، باشت، نور آباد ممسنی، فهلیان، سرانجیلک، کودیان-سرکاه و اردکان -چشمه سفید تقسیم شده است.
بزرگترین محدوده مطالعاتی به نام” شادگان” دارای وسعتی معادل ۱۳۳۲۸ کیلومتر مربع بوده که ۵۹۵۴ کیلومتر مربع آن رادشت آبرفتی تشکیل میدهد کوچکترین محدوده مطالعاتی با ۲۷۵ کیلومتر مربع” دو گنبدان -چهار بیشه” نام دارد که ۲۹ کیلومتر مربع آن دشت آبرفتی میباشد. وسعت دشتهای آبرفتی حوضه آبریز رودخانه زهره - جراحی حدود ۱۱۹۹۱ کیلومتر مربع است که حدود ۲۹ درصد کل حوضه آبریز بوده و ارتفاعات مشرف بر آن ۲۸۷۹۷ کیلومتر مربع یعنی حدود ۷۱ درصد از مساحت حوضه آبریز را به خود اختصاص میدهند. شمال و بخش مرکزیاین حوضه را با توجه به در نظر گرفتن گسترش ارتفاعات زاگرس میتوان یک ناحیه کوهستانی و دنباله جنوبی آن را که در صفحه خوزستان قرار گرفته است میتوان ناحیه دشتی محسوب نمود. محورهای اصلی ارتباطی شامل محور جنوبی حوضه زهره-جراحی، نورآباد –دوگنبدان، دو گنبدان- بهبهان، بهبهان –آغاجاری و آغاجاری – امیدیه محور جنوب شرقی حوضه، حوضه سپیدان- نورآباد محورجنوب غربی حوضه، امیدیه – بند ماهشهر و بندر ماهشهر- شادگان محور غربی حوضه، امیدیه- رامشیر ومحور شمالی آن رامهرمز- هفتگل میباشد که به صورت جاده با یکدیگر ارتباط دارند. از اهواز تا بندر امام خمینی و از بندر ماهشهر تا امیدیه میتوان از طریق ریلهای راه آهن تردد نمود. حوضه آبریز جراحی- زهره شامل دو رودخانه اصلی جراحی و زهره میباشد. رودخانه جراحی خود از تلفیق دو رودخانه مارون و رامهرمزو رودخانه زهره از بهم پیوستن رود خانههای فهلیان و خیر آباد بوجود آمدهاند. مساحت حوضه آبریز رودخانه زهره تاایستگاه دهملا واقع در انتهای حوضه ۵۲/۱۳۱۶۳ کیلومتر مربع بوده کهاینایستگاه در موقعیت ۵۹ ۴۰ ۴۹ طول شرقی و ۲۹ ۳۰ ۳۰ عرض شمالی و متوسط آبدهی سالانه رودخانه تا محلاینایستگاه۴۳/۹۱ متر مکعب در ثانیه میباشد.
حوضه آبریز زهره و جراحی از نظر منابع آبی و از جمله چشمههای پر آبی که از مخازن کارستی سر چشمه میگیرند، یکی از مهمترین حوضههای آبریز کشور به شمار میرود. فراوانی ریزشها جوی به ویژه در سر شاخههایاین حوضه پتانسیل قابل توجهی از منابع آب سطحی و زیر زمینی راایجاد نموده است. چشمههای مهمیدراین حوضه ظاهر میشوند که نشان دهنده پتانسیل قابل توجه منابع آب کارستی دراین منطقه کشور است. در حوضه زهره و جراحی تعدادی از محدودههای مطالعاتی تحت پوشش شرکتهای آب منطقهای فارس، کهکیلویه بویر احمد و سازمان آب و برق خوزستان قرار گرفته است. دشتهای آبرفتی این حوضه عمدتاً در ناودیسها تشکیل شده و اما با وسعتایجاد شده است نحوه گسترش دشتهای آبرفتی در جلگه خوزستان با زاگرس مرتفع و چین خورده متفاوت است. در جلگه خوزستان پهنههای آبرفتی گستردگی بیشتری در مقایسه با دشتهای زاگرس مرتفع و چین خورده دارند .ضخامت آبرفت در دشتهای وسیع جلگه خوزستان نیز بیش از دشتهای واقع در ارتفاعات است . بدین ترتیب با توجه به گسترش و ضخامت رسوبات ناپیوسته و وضعیت تغذیه، آبخوانهای آبرفتی با توان آبدهی متفاوت به وجود آمدهاند. وسعت دشتها در محدودههای مطالعاتی واقع در استان خوزستان بیش از سایر نقاط حوضه بوده و به حدود ۱۲۰۰۰ کیلومتر مربع میرسد. گستردهترین دشت آبرفتی با مساحت ۵۹۵۴ کیلومتر مربع در محدوده مطالعاتی شادگان واقع شده است. وسیع ترین آبخوان آبرفتی نیز در همین محدوده شکل گرفته است.
ضخامت آبخوان، در محدودههای مختلف ودر قسمتهای مخلف هر محدوده متفاوت است. نواحی مخروط افکنهای و قسمتهای مرکزی دشتهای آبرفتی بیشترین ضخامت را دارا بوده و به طرف حواشی دشتها از ضخامت آنها کاسته میشود. در مناطق شمالی این حوضه سنگهای کربناته نقش مهمی در تشکیل مخازن آب زیر زمینی دارند. محدودههای مطالعاتی واقع در بخش شمالی و مرکزی حوضه آبریز از دیدگاه منابع آب سازند سخت نسبت به سایر محدودههای مطالعاتی حائز اهمیت بیشتری میباشند و مهمترین منابع آبسازندهای سخت حوضه دراین محدودهها واقع شدهاند. در محدوده مطالعاتی زهره – جراحی، دو دریاچه مصنوعی مربوط به سد کوثر و سد مارون مجموعاً به وسعت ۲/۴۰ کیلومتر مربع وجود دارد. همچنین دراین حوضه ۳۳۴ حلقه چاه مشاهدهای وجود دارد. بیشترین تعداد چاه مشاهدهای با ۸۹ حلقه در محدوده مطالعاتی رامهرمز قرار دارد. آبخوان دشت رامهرمز از نوع آزاد و تحت فشار بوده و چاههای مشاهدهای دراین دو آبخوان ایجاد شدهاند. محدودههای مطالعاتی دهدشت، بهبهان زیدون و جایزان که دارای آبخوان آزاد و تحت فشار میباشند، به ترتیب با ۳۹ ۲۵ ۲۲ و۲۲ حلقه چاه مشاهدهای در مرتبههای بعدی قرار دارند. سپس آبخوانهای امام زاده جعفر ونورآباد با ۲۱ و۱۹ حلقه چاه مشاهدهای در جایگاه بعدی قرار میگیرند. آبخواناین دو دشت از نوع آزاد میباشد. کمترین چاههای مشاهدهای با ۱ حلقه مربوط به محدوده مطالعاتی خیر آباد است.
فصل دوم
مطالعات نظری
مقدمه
کنفرانس سازمان ملل متحد در مورد محیط زیست انسانی در سال ۱۹۷۲ آگاهی زیست محیطی را در سطح جهان برانگیخت.این کنفرانس همچنین الهامبخش انتشار گزارش Brundtland بود (که با عنوان آینده متعارف ما نیز شناخته شده)، که در آن برای اولین بار مفهوم توسعه پایدار توسط کمیسیون Brundtland مطرح شد. از زمان انتشار این گزارش به بعد تلاش و مطالعات به صورت گسترده برای تعریف پایداری و توسعه پایدار از سوی نهادها و سازمانهای مختلف در تمامیسطوح محلی، ملی، منطقهای و بین المللی انجام شد.
طبق نظریه harding، پایداری هدف نهایی توسعه پایدار است. در چند دهه گذشته تلاشهای فراوانی در رابطه با پایداری صورت گرفته است. یکی از این نمونهها توسعه ابزار ارزیابی براساس شاخصهای پایداری شناخته شده میباشد. تمامیاین شاخصهای پایداری یک هدف مشترک دارند: برآورد پایداری.
شاخص پایداری بر اساس تعاریف موجود از توسعه پایدار و اصول پایداری، که توسط افراد و نهادهای مختلف ارائه شدهایجاد گردید.این تعاریف تایید دوبارهی تعریف توسعه پایدار در گزارش Brundtland است که نگرانی بزرگی برای نسلهای آینده محسوب میشود. بهدنبالاین تعاریف اصول و دستورالعملهایی برای مدیریت منابع پایدار آب ارائه خواهد شد. همانطور که در دهه اخیر تلاشهای زیادی جهت تعیین شاخصهای پایداری منابع آب ارائه شده است و تاکنون نیزسازمانهای مختلفی معیارهای متفاوتی را دراین زمینه پیشنهاد دادهاند. در این بخش هدف مروری بر ارزیابی قابلیتهای شاخصهای پایداری منابع آب با رویکرد بررسی وضعیت کمی کیفی منابع آب میباشد. روش ارزیابی وضعیت منابع آب بر اساس تعیین شاخصها میتواند اطلاعات مهمی را به منظور بهرهبرداری از منابع آب در سطح جهانی فراهم کند.این اندیسها میتواند اطلاعات را در مورد شرایط منابع آب حاضر و همچنین در مورد فاکتورهای بهبود توزیع آب ارائه دهند. این اطلاعات میتواند ارتباط بین منابع آب موجود را به صورت گستردهای برقرار سازد همچنین شاخصهایی که جهت پایایی منابع آب تعریف میشود میتواند منجر به تدقیق برنامههایی جهت بهبود عملکرد سیستمهای بهره برداری منابع آب شود.
۲-۱- پیشینه انواع شاخصهای آب
همانطور که گفته شد روش ارزیابی پایداری آب بر پایه شاخص در گذشته برای توسعه شاخصهای پایداری آب مورد استفاده قرار گرفته است. شاخصهایی که بهصورت گسترده مورد استفاده قرار گرفتهاند عبارتند از: شاخص فقر آب (WPI) توسط Sullivan (2002)، شاخصهای پایداری آب کانادا (CWSI) توسط Policy Research Initiative (2007)، شاخص پایداری آبخیزداری (WSI) توسط Chaves And Alipaz (2007) و شاخص پایداری آب غرب جاوا (WJWSI) توسط Juwana et al. (2010a).
شاخص فقر آب (WPI) بهمنظور ارزیابی ارتباط بین فقر و آب موجود ساخته شد. سازندگان WPI براین باورند که ارتباط قویای بین آب موجود و فقر وجود دارد. شاخصهای WPI برای ارزیابیاین ارتباط ساخته شدند. اولین پروژه آزمایشی در سال ۲۰۰۳ در سطح بینالمللی که شامل ۱۴۷ کشور در جهان میشد انجام شد (Lawrence et al., 2003). نتایج حاصل از این برنامه با نتایج دیگر شاخصها مانند شاخص تنش آب Falkenmark وشاخص توسعه انسانی HDI مقایسه شد. استفاده از WPI در سال ۲۰۰۳ در سطح جهانی، که شامل بسیاری از کشورهای جهان میشد، الهام بخش طرح تحقیقات دولتی (PRI) بهمنظور توسعه شاخص پایداری آب کانادا CWSI بود. WPI در سال ۲۰۰۳ در کانادا رتبه دوم را کسب نمود (در میان ۱۴۷ کشور شرکت کننده). اگرچه عملکرد منابع آب کانادا در آن زمان بسیار عالی در نظر گرفته شد، اما PRI براین باور بود که هنوز هم در کانادا مشکلاتی مربوط به منابع آب، بویژه در میان جوامع روستایی آن وجود دارد. اعتقاد براین بود که سود حاصل ازاین منابع آب که توسط جوامع محلی دریافت شده در معرض خطر قرار گرفته. CWSI مشخصاً به منظور اشاره بهاین تفاوتها ساخته شد. همانند WPI، توسعه چارچوب CWSI بهدنبال تلفیق جنبههای فیزیکی، زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی منابع آب در کانادا است. با بهره گرفتن از CWSI در جوامع مختلف کانادا، شناسایی مسایل مهم آب و اولویت بندی آن، جهت اطلاع رسانی در مورد وضعیت منابع آب کانادا به جوامع گستردهتر، و ارتقا آگاهی سهامداران کانادا در مورد منابع آب در سطح جامعه انتظار میرود.
فرم در حال بارگذاری ...
[سه شنبه 1400-08-04] [ 11:14:00 ب.ظ ]
|